Bất động sản

Xử lý vấn đề tái định cư phải đảm bảo lợi ích cả 3 bên

TS. Nguyễn Minh Phong, Trưởng phòng Nghiên cứu kinh tế, Viện Nghiên cứu kinh tế - xã hội Hà Nội cho rằng, xử lý vấn đề tái định cư phải xuất phát từ quan hệ bình đẳng lợi ích của các bên liên quan gồm Nhà nước, nhà đầu tư và người dân có đất bị thu hồi. Theo ông, lợi ích của bên nào hiện chưa được đặt đúng chỗ? Lợi ích của người dân. Hiện có quan điểm cứng nhắc là khi giao mặt bằng cho nhà đầu tư hoặc để xây dựng cơ sở hạ tầng kinh tế - xã hội thì Nhà nước thu được nhiều lợi ích. Thứ nhất, Nhà nước có điều kiện phát triển cơ sở hạ tầng kinh tế và tái kết cấu lại toàn bộ bộ mặt của nền kinh tế, cũng như đời sống xã hội. Thứ hai, Nhà nước thu lợi ích trong tương lai (thuế, phí, lệ phí và giảm gánh nặng tạo công ăn việc làm) do nhà đầu tư mang lại khi dự án đi vào hoạt động. Từ quan điểm này, người ta ít quan tâm đến lợi ích của người dân có đất bị thu hồi, thậm chí đối phó với lợi ích của người dân. Có nghĩa là phải coi trọng hơn nữa lợi ích của người dân? Không phải bây giờ chúng tôi mới nêu ra quan điểm này, mà ngay từ năm 1999, chúng tôi đã xây dựng Đề án Cơ chế tài chính để đẩy nhanh giải phóng mặt bằng ở Hà Nội. Trong đó, chúng tôi đặt vấn đề giá đền bù giải toả mặt bằng phải ngang bằng giá thị trường tại thời điểm giải toả. Nhưng rất tiếc, quan điểm này không được chấp thuận, bởi nhiều người cho rằng, ngân sách nhà nước không đủ để thực hiện, nên vẫn tiếp tục cơ chế giá cứng nhắc, áp đặt. Hệ quả là gì, thưa ông? Người dân tập trung để đối phó lại, kiện tụng vượt cấp, gây xáo trộn đời sống một bộ phận người dân, diện tích đất đai bị bỏ hoang hoá, doanh nghiệp không có diện tích để mở rộng sản xuất - kinh doanh, giảm hiệu quả đầu tư và Nhà nước cũng không thu được lợi ích (do nhà đầu tư không triển khai được dự án). Nhưng khó có thể bảo đảm đồng thời cả 3 lợi ích trên? Lợi ích ở đây là không phải đối tượng nào được hưởng nhiều hơn đối tượng nào, mà chính là sự bình đẳng về quyền lợi và nghĩa vụ của từng đối tượng liên quan; bình đẳng giữa các loại dự án (công ích, kinh doanh); bình đẳng giữa các dự án; giữa người dân bị giải toả trong cùng một dự án... Nhà nước phải giữ vai trò là người quản lý đất đai, công thổ và tạo ra sự bình đẳng. Nếu phó mặc cho nhà đầu tư giải quyết vấn đề giải phóng mặt bằng, thì sẽ dẫn đến mất bình đẳng. Bình đẳng có thể giải quyết được khâu giải toả mặt bằng, nhưng về lâu dài, người bị giải toả vẫn là người bị thua thiệt? Vì vậy, bình đẳng phải được thực hiện trên quan điểm toàn diện và đồng bộ. Toàn diện chính là việc tái định cư, bao gồm nhà tái định cư phải bảo đảm chất lượng, cơ sở hạ tầng kinh tế - xã hội của nhà tái định cư và cảnh quan xung quanh vùng tái định cư phải bảo đảm để người dân trả lại mặt bằng có cuộc sống tốt hơn nơi ở cũ. Ngoài ra, khi thực hiện giải toả, chủ dự án, Nhà nước phải tạo việc làm, tạo điều kiện để người bị giải toả tự tìm được việc làm trước mắt và lâu dài để tránh tình trạng người bị giải toả cầm tiền tiêu hết và rơi vào cảnh thất nghiệp. Còn đồng bộ chính là việc quản lý nhà nước ở nơi tái định cư để tránh tình trạng nhiều khu tái định cư bị "bỏ rơi" như hiện nay. Nếu không thực hiện bình đẳng - đồng bộ và toàn diện, thì ngoài hậu quả trên còn dẫn tới lãng phí, tiêu cực. Đơn cử, việc Nhà nước xây nhà tái định cư cho dân, dân không đến ở do chất lượng xây dựng kém, môi trường sinh hoạt không phù hợp, không có cơ sở hạ tầng đáp ứng đời sống sinh hoạt sẽ dẫn đến lãng phí. Việc người dân xây nhà tạm bợ, thậm chí xây hàng trăm ngôi nhà không móng trên diện tích đất trước khi giải toả để được nhận đền bù cao, vừa dẫn đến lãng phí, vừa dẫn đến tiêu cực. Nhưng lấy đâu ra tiền để xây dựng những khu tái định cư bảo đảm những điều kiện như ông nói? Ở Trung ương phải thành lập quỹ tài chính tái định cư quốc gia, ở địa phương thành lập quỹ tài chính tái định cư cấp tỉnh, thậm chí ở những thành phố lớn, những địa phương mà nền kinh tế đang chuyển mạnh từ nông nghiệp sang công nghiệp - dịch vụ cũng phải thành lập quỹ tài chính tái định cư cấp huyện. Nguồn cho quỹ này bao gồm nguồn do ngân sách cấp dưới dạng đầu tư vào kinh tế - xã hội, nguồn lấy từ chính các dự án được hưởng lợi từ việc đền bù giải toả mặt bằng (dự án nào được hưởng lợi, thì phải có nghĩa vụ đóng góp một khoản tài chính vào quỹ này) và nguồn từ đấu giá quyền sử dụng đất. Chỉ có nguồn tài chính đủ mạnh mới giúp thúc đẩy việc giải toả mặt bằng. Bởi, nó tránh được trường hợp người dân đồng ý giá đền bù, thì lại không có nguồn kịp thời để chi trả và khi có nguồn, thì giá đất đã tăng và người dân lại không chấp nhận. Mặt khác, cũng tránh được kiện cáo xảy ra do người nhận đền bù trước thì được ít, người trây ỳ thì được nhiều.